گاهی نگرانی درباره اوتیسم از یک اتفاق خیلی ساده شروع می‌شود؛ کودک دو ساله‌ای که هنوز کلمات زیادی نمی‌گوید، کودکی که وقتی صدایش می‌زنید همیشه برنمی‌گردد، کوچولویی که بیشتر دوست دارد به تنهایی بازی کند یا کودکی که هنگام صحبت کمتر به صورت و چشم‌های شما نگاه می‌کند. برای پدر و مادر، دیدن هرکدام از این رفتارها می‌تواند کافی باشد تا یک سؤال جدی شکل بگیرد: آیا این رفتار طبیعی است یا ممکن است از علائم اوتیسم در کودک باشد؟

پاسخ به این سؤال معمولاً با دیدن یک علامت امکان‌پذیر نیست. اوتیسم یا اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder یا ASD) مجموعه‌ای از تفاوت‌های رشدی است که عمدتاً در نحوه ارتباط اجتماعی، تعامل با دیگران و برخی الگوهای رفتاری و علایق کودک دیده می‌شود. شدت و شکل این ویژگی‌ها در کودکان مختلف بسیار متفاوت است؛ به همین دلیل از واژه «طیف» استفاده می‌شود.

ممکن است یک کودک اوتیستیک صحبت نکند، درحالی‌که کودک دیگری دایره واژگان گسترده‌ای داشته باشد اما در مکالمه دوطرفه، درک کنایه، ایجاد دوستی یا فهم نشانه‌های اجتماعی مشکل داشته باشد. ممکن است کودکی ارتباط چشمی کمی داشته باشد و کودک دیگری ظاهراً ارتباط چشمی قابل‌قبولی برقرار کند. بنابراین اوتیسم را نمی‌توان با یک نشانه مانند دیر حرف زدن یا نگاه نکردن به چشم‌ها تشخیص داد.

بر اساس توضیحات CDC، دو حوزه مهم در اوتیسم شامل تفاوت‌های پایدار در ارتباط و تعامل اجتماعی و وجود رفتارها، علایق یا فعالیت‌های محدود و تکراری است. همچنین همه کودکانی که یکی از این ویژگی‌ها را دارند لزوماً اوتیسم ندارند.

نکته مهم برای والدین: هدف از شناخت علائم اوتیسم این نیست که با دیدن چند رفتار، خودمان برای کودک تشخیص بگذاریم. هدف این است که اگر الگوی رشد کودک با آنچه انتظار می‌رود متفاوت بود، ارزیابی تخصصی را به تعویق نیندازیم.

پاسخ کوتاه: مهم‌ترین علائم اوتیسم در کودکان چیست؟

اگر بخواهیم علائم اوتیسم در کودکان را خیلی خلاصه کنیم، نگرانی معمولاً زمانی بیشتر می‌شود که چند نشانه به‌صورت هم‌زمان و مداوم دیده شوند؛ برای مثال کودک ارتباط چشمی محدودی داشته باشد، کمتر برای شریک کردن دیگران در علاقه‌هایش اشاره کند، به نام خود پاسخ ندهد، در تعامل رفت‌وبرگشتی مشکل داشته باشد و در کنار این موارد رفتارهای تکراری، وابستگی زیاد به روتین یا حساسیت‌های حسی غیرعادی نیز مشاهده شود.

تأخیر در گفتار نیز می‌تواند یکی از نشانه‌های همراه باشد، اما دیر حرف زدن به‌تنهایی به معنی اوتیسم نیست. مسئله مهم این است که کودک علاوه بر تعداد کلمات، چگونه از نگاه، اشاره، حالت صورت، صدا و رفتار برای ارتباط با دیگران استفاده می‌کند.

برای مثال دو کودک دو ساله ممکن است هر دو فقط چند کلمه بگویند. کودک اول برای درخواست آب به لیوان اشاره می‌کند، به مادر نگاه می‌کند، او را به سمت یخچال می‌برد و وقتی چیزی جالب می‌بیند آن را به مادر نشان می‌دهد. کودک دوم ممکن است نه‌تنها کلمات کمی داشته باشد، بلکه کمتر اشاره کند، کمتر برای شریک کردن توجه به والدین نگاه کند و بیشتر خودش را با اشیا سرگرم کند. از نظر ارزیابی رشدی، وضعیت این دو کودک یکسان نیست.

اوتیسم دقیقاً چیست؟

اوتیسم یک بیماری ساده با یک علت مشخص و یک علامت مشخص نیست. سازمان جهانی بهداشت آن را مجموعه‌ای متنوع از شرایط مرتبط با رشد مغز توصیف می‌کند که می‌تواند بر تعامل اجتماعی و ارتباط اثر بگذارد و با الگوهای رفتاری متفاوت، علایق محدود، دشواری در تغییر فعالیت‌ها یا واکنش‌های حسی غیرمعمول همراه باشد. توانایی‌ها و نیازهای افراد اوتیستیک نیز می‌تواند بسیار متفاوت باشد و در طول زندگی تغییر کند.

همین تنوع یکی از دلایلی است که تشخیص اوتیسم برای والدین دشوار به نظر می‌رسد. تصوری که بسیاری از افراد از اوتیسم دارند، کودکی است که اصلاً صحبت نمی‌کند و هیچ ارتباطی با اطرافیان ندارد؛ درحالی‌که این فقط یکی از شکل‌های احتمالی طیف است.

برخی کودکان از سن پایین تفاوت‌های واضحی در ارتباط اجتماعی نشان می‌دهند. در برخی دیگر، نشانه‌ها ظریف‌تر هستند و شاید تا زمانی که کودک وارد مهدکودک یا مدرسه نشود و انتظارات اجتماعی پیچیده‌تر نشوند، کاملاً جلب توجه نکنند. آکادمی اطفال آمریکا نیز اشاره می‌کند که برخی کودکان با توانایی شناختی معمول ممکن است تا زمان افزایش نیازهای اجتماعی در محیط مدرسه شناسایی نشوند.

آیا تأخیر گفتار نشانه اوتیسم است؟

این احتمالاً یکی از پرتکرارترین نگرانی‌های والدین است. جواب کوتاه این است: تأخیر گفتار می‌تواند در کودکان اوتیستیک دیده شود، اما هر کودکی که دیر حرف می‌زند اوتیسم ندارد.

دلایل متعددی می‌توانند باعث دیر شروع شدن گفتار شوند؛ از تفاوت فردی در مسیر رشد گرفته تا اختلالات زبان، مشکلات شنوایی و برخی اختلالات رشدی دیگر. بنابراین تعداد کلمات کودک تنها بخشی از ارزیابی است.

برای بررسی احتمال اوتیسم باید به کیفیت ارتباط نیز توجه شود.

فرض کنید کودک هنوز نمی‌تواند جمله بسازد. آیا وقتی چیزی می‌خواهد به آن اشاره می‌کند؟ آیا نگاه شما را دنبال می‌کند؟ آیا سعی می‌کند چیزی را فقط برای نشان دادن به شما بیاورد؟ آیا از حالت صورت و حرکات بدن برای رساندن منظورش استفاده می‌کند؟ آیا وقتی با او بازی می‌کنید به بازی رفت‌وبرگشتی علاقه نشان می‌دهد؟

گاهی کودک اوتیستیک حتی تعداد زیادی واژه می‌داند، اما شیوه استفاده از زبان متفاوت است. ممکن است عبارت‌های شنیده‌شده از کارتون را بدون تناسب با موقعیت تکرار کند، یک سؤال را بارها بپرسد، درباره موضوع مورد علاقه خود طولانی صحبت کند اما متوجه نشود طرف مقابل علاقه‌ای به ادامه بحث ندارد، یا در مکالمه دوطرفه مشکل داشته باشد.

یکی از رفتارهایی که ممکن است دیده شود اکولالیا یا پژواک‌گویی است؛ یعنی کودک کلمه یا جمله‌ای را که شنیده تکرار می‌کند. پژواک‌گویی می‌تواند بخشی از رشد زبان در برخی کودکان باشد و وجود آن به‌تنهایی تشخیص اوتیسم نیست، اما وقتی در کنار سایر تفاوت‌های اجتماعی و رفتاری دیده شود، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

ارتباط چشمی کم؛ آیا کودک اوتیسم دارد؟

ارتباط چشمی یکی از شناخته‌شده‌ترین موضوعات مرتبط با اوتیسم است، اما شاید یکی از بدفهمیده‌شده‌ترین آنها نیز باشد.

بعضی والدین انتظار دارند کودک در تمام مدت صحبت مستقیماً به چشم‌های آنها نگاه کند؛ درحالی‌که میزان تماس چشمی کودکان سالم نیز ثابت نیست. خجالتی بودن، حواس‌پرتی، خستگی، اضطراب یا حتی شخصیت کودک می‌تواند میزان نگاه کردن به صورت دیگران را تغییر دهد.

در اوتیسم مسئله معمولاً فقط «کم نگاه کردن به چشم» نیست. متخصص بیشتر به این توجه می‌کند که کودک چگونه نگاه را به‌عنوان بخشی از ارتباط اجتماعی استفاده می‌کند.

برای مثال وقتی اسباب‌بازی جالبی روشن می‌شود، آیا کودک اول به آن نگاه می‌کند و سپس برای شریک کردن هیجان خود به صورت مادر نگاه می‌کند؟ وقتی چیزی می‌خواهد، آیا میان شیء موردنظر و صورت والد جابه‌جا نگاه می‌کند؟ وقتی والد لبخند می‌زند، آیا کودک متوجه حالت صورت او می‌شود و واکنشی اجتماعی نشان می‌دهد؟

بنابراین تماس چشمی بخشی از تصویر بزرگ‌تری به نام ارتباط غیرکلامی است. CDC نیز «پرهیز از تماس چشمی یا حفظ نکردن آن» را تنها یکی از مثال‌های احتمالی ویژگی‌های اجتماعی اوتیسم می‌داند، نه یک معیار مستقل برای تشخیص.

پاسخ ندادن کودک به اسم خود

یکی دیگر از رفتارهایی که می‌تواند والدین را نگران کند این است که کودک بارها با نام صدا زده می‌شود اما برنمی‌گردد.

گاهی اولین حدس خانواده این است که کودک مشکل شنوایی دارد. بررسی شنوایی در چنین شرایطی اهمیت زیادی دارد، زیرا کاهش شنوایی می‌تواند بر پاسخ دادن به صدا و رشد زبان اثر بگذارد.

اما در برخی کودکان اوتیستیک، شنوایی طبیعی است و بااین‌حال پاسخ اجتماعی به نام ضعیف‌تر دیده می‌شود. CDC پاسخ ندادن به نام تا حدود ۹ ماهگی را یکی از رفتارهایی می‌داند که در کنار سایر نشانه‌ها می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.

باز هم باید به الگو نگاه کرد. کودکی که گاهی هنگام غرق شدن در بازی پاسخ نمی‌دهد الزاماً مشکلی ندارد. نگرانی زمانی بیشتر می‌شود که کودک در موقعیت‌های مختلف و به‌طور مکرر واکنش کمی به صدا زدن نام خود داشته باشد، به‌خصوص اگر هم‌زمان نشانه‌های دیگری مانند اشاره نکردن، ارتباط اجتماعی محدود یا تأخیر در زبان نیز وجود داشته باشد.

اشاره نکردن و «توجه مشترک»؛ علامتی که خیلی‌ها نمی‌شناسند

یکی از مهم‌ترین مفاهیم در رشد اجتماعی کودک، توجه مشترک یا Joint Attention است. این مهارت گاهی حتی از تعداد کلمات کودک برای متخصص اطلاعات بیشتری دارد.

فرض کنید کودک یک گربه پشت پنجره می‌بیند. فقط دیدن گربه مهم نیست. ممکن است کودک به گربه اشاره کند، به شما نگاه کند و دوباره به گربه نگاه کند؛ انگار می‌خواهد بگوید: «مامان، ببین!»

در اینجا کودک چیزی از شما نمی‌خواهد. فقط می‌خواهد تجربه‌اش را با شما شریک شود.

این همان توجه مشترک است.

برخی کودکان اوتیستیک برای درخواست یک شیء دست بزرگسال را می‌گیرند یا او را به سمت چیزی می‌برند، اما کمتر برای نشان دادن و شریک کردن علاقه اشاره می‌کنند. CDC نیز اشاره نکردن برای نشان دادن چیزی جالب تا حدود ۱۸ ماهگی را از ویژگی‌هایی می‌داند که باید مورد توجه قرار گیرد.

تفاوت ظریف اما مهمی وجود دارد بین «اشاره برای گرفتن چیزی» و «اشاره برای اینکه تو هم چیزی را ببینی». متخصصان رشد کودک به هر دو توجه می‌کنند.

بازی کودک اوتیستیک چه تفاوتی دارد؟

نوع بازی نیز می‌تواند اطلاعات مهمی درباره رشد اجتماعی و شناختی کودک بدهد.

کودکان معمولاً به‌تدریج از بازی ساده با اشیا به سمت بازی‌های تخیلی می‌روند. ممکن است عروسک را بخوابانند، وانمود کنند فنجان خالی چای دارد، ماشین را به تعمیرگاه ببرند یا نقش پزشک و بیمار را بازی کنند.

در برخی کودکان اوتیستیک، بازی ممکن است شکل متفاوتی داشته باشد. مثلاً کودک به‌جای حرکت دادن ماشین روی زمین، مدت زیادی چرخ آن را بچرخاند و تماشا کند. ممکن است اسباب‌بازی‌ها را مرتب در یک خط بچیند و از جابه‌جا شدن ترتیب آنها ناراحت شود. یا بارها یک بخش مشخص از یک بازی را دقیقاً به همان روش تکرار کند.

باز هم هیچ‌کدام از این رفتارها به‌تنهایی تشخیص اوتیسم نیست. بسیاری از کودکان در دوره‌هایی اشیا را مرتب می‌کنند یا به چرخاندن وسایل علاقه نشان می‌دهند. چیزی که اهمیت دارد شدت رفتار، تکرار آن، انعطاف‌ناپذیری و همراهی آن با سایر ویژگی‌های رشدی است.

رفتارهای تکراری در اوتیسم

وقتی درباره اوتیسم صحبت می‌شود، حرکاتی مانند بال‌بال زدن دست‌ها معمولاً بیشتر از سایر رفتارها شناخته شده‌اند. اما رفتارهای تکراری دامنه بسیار وسیع‌تری دارند.

کودک ممکن است بدن خود را جلو و عقب تکان دهد، دور خود بچرخد، انگشتانش را جلوی چشم حرکت دهد، اشیا را مرتب کند یا بخش مشخصی از یک فیلم را بارها تماشا کند. تکرار کلمات و جملات نیز می‌تواند شکل دیگری از رفتار تکراری باشد.

در DSM-5، علاوه بر حرکات یا گفتار تکراری، اصرار بر یکسان ماندن شرایط، علایق بسیار محدود و شدید و واکنش‌های حسی غیرمعمول نیز در حوزه رفتارهای محدود و تکراری قرار می‌گیرند.

اما یک نکته مهم باید در ذهن بماند: حرکات تکراری الزاماً «رفتار بد» یا چیزی نیستند که همیشه باید متوقف شوند. گاهی این حرکات برای کودک راهی برای تنظیم هیجان، آرام کردن خود یا کنار آمدن با محیط پرتحریک هستند. ارزیابی متخصص باید مشخص کند آیا رفتاری به کودک آسیب می‌زند یا عملکرد روزمره او را مختل می‌کند.

حساسیت به صدا، نور، بو، لمس یا بافت غذا

تفاوت در پردازش حسی یکی دیگر از ویژگی‌هایی است که در بعضی کودکان اوتیستیک دیده می‌شود.

کودکی ممکن است صدای جاروبرقی، سشوار یا دست‌خشک‌کن عمومی را آن‌قدر شدید تجربه کند که گوش‌هایش را بگیرد و گریه کند. کودک دیگری ممکن است نسبت به لباس‌هایی با جنس خاص، برچسب لباس یا کوتاه کردن مو واکنش زیادی نشان دهد.

برعکس، بعضی کودکان به نظر می‌رسد واکنش کمتری نسبت به محرک‌های حسی دارند یا به‌طور غیرمعمول به برخی احساس‌ها علاقه نشان می‌دهند؛ برای مثال اشیا را زیاد بو می‌کنند، به نور یا حرکت چرخ‌ها خیره می‌شوند یا به دنبال فشار بدنی خاص هستند.

در مورد غذا نیز گاهی خانواده می‌گویند کودک فقط تعداد بسیار محدودی غذا می‌خورد. البته بدغذایی در کودکان بسیار شایع است و به‌تنهایی ارتباطی با تشخیص اوتیسم ندارد. آنچه بیشتر جلب توجه می‌کند محدودیت شدید و پایدار غذا براساس بافت، بو، دما، شکل یا رنگ غذا در کنار سایر نشانه‌های حسی و رشدی است.

CDC واکنش‌های غیرمعمول به صدا، بو، مزه، ظاهر یا حس اشیا را نیز در میان ویژگی‌های ممکن اوتیسم ذکر می‌کند.

وابستگی شدید به برنامه و مقاومت در برابر تغییر

برای بسیاری از کودکان داشتن برنامه قابل پیش‌بینی آرامش‌بخش است. اما در برخی کودکان طیف اوتیسم، نیاز به ثابت ماندن شرایط بسیار شدیدتر است.

ممکن است تغییر مسیر رفتن به مهدکودک باعث آشفتگی قابل‌توجه شود. کودک شاید اصرار داشته باشد هر روز از همان لیوان استفاده کند، کارها دقیقاً با ترتیب مشخصی انجام شوند یا یک قسمت خاص کارتون بارها پخش شود.

نکته اصلی، علاقه ساده به روتین نیست؛ بلکه درجه انعطاف‌ناپذیری و شدت واکنش به تغییر است.

اگر تغییر کوچک در برنامه باعث آشفتگی بسیار شدید شود و این الگو در زندگی روزمره کودک تکرار شود، ارزش بررسی بیشتری دارد.

علایق محدود و بسیار شدید

همه کودکان دوره‌هایی از علاقه شدید به موضوعات خاص دارند. یک کودک ممکن است عاشق دایناسورها باشد و دیگری اسم تمام ماشین‌ها را بداند.

بنابراین داشتن علاقه قوی به یک موضوع به معنی اوتیسم نیست.

در ارزیابی تخصصی بیشتر به شدت، محدود بودن و تأثیر علاقه بر عملکرد کودک توجه می‌شود. ممکن است کودک تقریباً تمام گفتگوها را به یک موضوع برگرداند، بخش بسیار بزرگی از زمان خود را صرف آن کند یا برای برقراری ارتباط با همسالان انعطاف کافی نداشته باشد.

گاهی همین علایق عمیق می‌توانند به یکی از نقاط قوت کودک تبدیل شوند. هدف مداخلات رشدی نیز قرار نیست شخصیت یا علاقه‌های کودک را از بین ببرد؛ بلکه باید کمک کند کودک مهارت‌هایی برای ارتباط، استقلال و زندگی راحت‌تر پیدا کند.

تفاوت اوتیسم با خجالتی بودن

یک کودک خجالتی ممکن است در مواجهه با غریبه‌ها تماس چشمی کمی داشته باشد، پشت والد خود پنهان شود یا مدتی طول بکشد تا وارد بازی شود. اما پس از احساس امنیت معمولاً می‌تواند تعامل اجتماعی متناسب با سن خود برقرار کند.

در اوتیسم تفاوت‌های اجتماعی معمولاً گسترده‌تر هستند و فقط در موقعیت‌های ناآشنا دیده نمی‌شوند. برای مثال ممکن است نحوه شروع تعامل، پاسخ دادن به دیگران، استفاده از حرکات و حالت صورت، توجه مشترک یا بازی با همسالان نیز متفاوت باشد.

پس «کم‌حرف بودن» یا «اجتماعی نبودن» به‌تنهایی معیار مناسبی برای تشخیص نیست.

آیا هر کودکی که تنهایی بازی می‌کند اوتیسم دارد؟

خیر.

بازی مستقل بخشی طبیعی از رشد کودک است و حتی کودکان بسیار اجتماعی نیز گاهی ترجیح می‌دهند تنها بازی کنند. سن کودک نیز اهمیت زیادی دارد؛ انتظار تعامل اجتماعی از یک کودک دو ساله با یک کودک پنج ساله یکسان نیست.

چیزی که باید بررسی شود کیفیت تعامل کودک در شرایط مختلف است. آیا حضور کودکان دیگر را متوجه می‌شود؟ آیا تلاش می‌کند به بازی آنها نزدیک شود؟ آیا بازی تقلیدی و رفت‌وبرگشتی دارد؟ آیا شادی یا علاقه خود را با والدین شریک می‌کند؟

CDC از توجه نکردن به کودکان دیگر و وارد نشدن به بازی آنها تا حدود سه سالگی به‌عنوان یکی از مثال‌هایی یاد می‌کند که می‌تواند در ارزیابی رشد اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.

پسرفت مهارت‌ها؛ علامتی که نباید نادیده گرفته شود

یکی از مواردی که اهمیت ویژه‌ای دارد از دست رفتن مهارت‌هایی است که کودک قبلاً به دست آورده بود.

برای مثال کودکی ممکن است چند کلمه استفاده کرده باشد و بعد استفاده از آنها را متوقف کند، یا پیش از این تعامل اجتماعی بیشتری داشته اما به‌تدریج کمتر ارتباط برقرار کند.

پسرفت الزاماً به معنی اوتیسم نیست و می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد، اما موضوعی است که باید جدی گرفته شود.

راهنمای NICE توصیه می‌کند کودک زیر سه سالی که دچار پسرفت در زبان یا مهارت‌های اجتماعی شده است برای ارزیابی تخصصی ارجاع شود. در کودکان بالاتر از سه سال با پسرفت زبان و در هر سنی با پسرفت مهارت‌های حرکتی نیز ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.

بنابراین در چنین شرایطی بهتر است خانواده منتظر نماند تا ببیند «خودش درست می‌شود یا نه».

علائم اوتیسم در دختران ممکن است متفاوت به نظر برسد

یکی از موضوعات مهمی که در سال‌های اخیر توجه بیشتری به آن شده، احتمال دیرتر شناخته شدن اوتیسم در بعضی دختران است.

برخی دختران ممکن است رفتارهای اجتماعی اطرافیان را بهتر تقلید کنند یا راه‌هایی برای پنهان کردن دشواری‌های خود یاد بگیرند. ممکن است ظاهراً دوست داشته باشند، اما در حفظ دوستی‌ها یا درک قوانین پیچیده روابط مشکل داشته باشند. گاهی علاقه‌های محدود آنها نیز از نظر موضوع شبیه علایق متداول کودکان هم‌سن است و به همین دلیل کمتر جلب توجه می‌کند.

راهنمای NICE صراحتاً هشدار می‌دهد که اوتیسم ممکن است در دختران کمتر تشخیص داده شود و همچنین برخی کودکان بزرگ‌تر ممکن است به کمک راهبردهای آموخته‌شده یا محیط حمایتی، ویژگی‌های خود را تا حدی پنهان کنند.

بنابراین تصور اینکه «چون کودک با دیگران حرف می‌زند یا دوست دارد، پس نمی‌تواند اوتیسم داشته باشد» دقیق نیست.

علائم اوتیسم در سنین مختلف چگونه دیده می‌شود؟

در ماه‌های ابتدایی زندگی، نشانه‌ها ممکن است بسیار ظریف باشند. والدین شاید متوجه شوند کودک کمتر به چهره‌ها توجه می‌کند، واکنش اجتماعی محدودی دارد یا کمتر از حرکات برای برقراری ارتباط استفاده می‌کند.

در حدود یک تا دو سالگی، تفاوت در پاسخ به نام، اشاره کردن، توجه مشترک، رشد زبان، تقلید و بازی اجتماعی ممکن است واضح‌تر شود.

در سنین پیش‌دبستانی، علاوه بر ارتباط و زبان، نوع بازی، انعطاف‌پذیری، رفتارهای تکراری، علایق محدود و ارتباط با همسالان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در کودکان مدرسه‌ای، گاهی مشکل اصلی دیگر «حرف نزدن» نیست. کودک ممکن است کاملاً صحبت کند، اما در فهم قواعد نانوشته اجتماعی، دوستی، شوخی، تغییر موضوع مکالمه، انعطاف‌پذیری یا تحمل محیط شلوغ مدرسه مشکل داشته باشد.

به همین دلیل یک چک‌لیست واحد نمی‌تواند تمام کودکان طیف اوتیسم را توصیف کند.

چه زمانی باید برای بررسی اوتیسم به پزشک مراجعه کنیم؟

برای مراجعه به پزشک لازم نیست منتظر بمانید تا همه علائم اوتیسم ظاهر شوند. اگر درباره رشد زبان، ارتباط اجتماعی یا رفتار کودک نگرانی واقعی دارید، مطرح کردن آن با متخصص کودکان تصمیم منطقی‌تری از انتظار طولانی است.

خصوصاً زمانی که چند نشانه در کنار هم وجود دارند، کودک مهارتی را از دست داده است، به نام خود به‌طور مداوم پاسخ نمی‌دهد، از اشاره و حرکات ارتباطی بسیار کم استفاده می‌کند یا روند رشد زبان و ارتباط او با همسالان تفاوت محسوسی دارد، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

آکادمی اطفال آمریکا توصیه می‌کند پایش رشد در تمام ویزیت‌های سلامت کودک انجام شود، غربالگری عمومی رشد در ۹، ۱۸ و ۳۰ ماهگی و غربالگری اختصاصی اوتیسم در ۱۸ و ۲۴ ماهگی صورت گیرد. غربالگری باید در زمان‌های دیگر نیز در صورت وجود نگرانی انجام شود.

این اعداد به معنی آن نیست که خانواده تا ۱۸ ماهگی حق نگرانی یا مراجعه ندارد. اگر قبل از آن تفاوت رشدی معناداری مشاهده شود، می‌توان ارزیابی را زودتر شروع کرد.

غربالگری اوتیسم با تشخیص اوتیسم فرق دارد

این تفاوت بسیار مهم است.

ابزارهایی مانند پرسش‌نامه‌های غربالگری برای این طراحی شده‌اند که کودکانی را که احتمال بیشتری برای یک مسئله رشدی دارند شناسایی کنند و مشخص شود چه کسی نیاز به ارزیابی دقیق‌تر دارد.

نتیجه مثبت یک غربالگری یعنی نیاز به بررسی بیشتر، نه اینکه کودک قطعاً اوتیسم دارد.

نتیجه منفی نیز همیشه نمی‌تواند اوتیسم را کاملاً رد کند، خصوصاً وقتی والدین یا پزشک همچنان نگرانی رشدی مشخصی دارند. NICE نیز تأکید می‌کند ابزارهای غربالگری نباید به‌تنهایی برای تشخیص یا رد اوتیسم استفاده شوند.

یکی از ابزارهای شناخته‌شده برای کودکان نوپا M-CHAT-R/F است، اما تفسیر نتیجه و تصمیم‌گیری درباره مرحله بعد باید در چارچوب ارزیابی رشد کودک انجام شود.

اوتیسم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

برخلاف بسیاری از بیماری‌ها، برای اوتیسم یک آزمایش خون، تصویربرداری یا عدد آزمایشگاهی وجود ندارد که پاسخ «مثبت» یا «منفی» بدهد.

CDC به‌صراحت اعلام می‌کند که برای تشخیص اوتیسم تست پزشکی مانند آزمایش خون وجود ندارد. تشخیص عمدتاً بر بررسی سابقه رشد کودک و مشاهده رفتار او استوار است.

در یک ارزیابی کامل ممکن است متخصص درباره دوران بارداری و تولد، روند رشد حرکتی و زبانی، اولین کلمات، نوع بازی، رفتارهای اجتماعی، حساسیت‌های حسی، رفتار در خانه و مهدکودک و سابقه خانوادگی سؤال کند.

همچنین ممکن است تعامل کودک در موقعیت‌های ساختاریافته و غیرساختاریافته مشاهده شود و مهارت‌های زبان، شناخت، رفتار سازشی و رشد اجتماعی او بررسی شود.

بسته به شرایط کودک، ارزیابی می‌تواند با مشارکت متخصص کودکان تکاملی، روان‌شناس کودک، گفتاردرمانگر، کاردرمانگر، متخصص مغز و اعصاب کودکان یا سایر متخصصان انجام شود. CDC نیز بر این نکته تأکید می‌کند که هیچ ابزار منفردی نباید به‌تنهایی مبنای تشخیص قرار گیرد.

آیا برای تشخیص اوتیسم آزمایش خون لازم است؟

در بیشتر کودکان پاسخ خیر است.

آزمایش خون نمی‌تواند مشخص کند کودک اوتیسم دارد یا ندارد و انجام مجموعه‌ای از آزمایش‌ها برای همه کودکان مشکوک به اوتیسم توصیه نمی‌شود.

راهنمای NICE نیز می‌گوید بررسی‌های پزشکی نباید به‌صورت روتین بخشی از ارزیابی تشخیصی اوتیسم باشند؛ بعضی بررسی‌ها مانند آزمایش ژنتیک یا EEG تنها در شرایط خاص و براساس معاینه، علائم همراه و قضاوت پزشک مطرح می‌شوند.

البته ممکن است پزشک به‌دلیل مسئله دیگری که هم‌زمان با نگرانی رشدی وجود دارد، آزمایش یا بررسی تکمیلی درخواست کند. در چنین شرایطی، خانواده‌ها گاهی با برگه‌ای از نتایج آزمایش مواجه می‌شوند که ارتباط اعداد آن با وضعیت کودک برایشان روشن نیست.

خدمات تفسیر آزمایش طبیب هوشمند می‌تواند در چنین موقعیتی برای توضیح ساده‌تر نتایج آزمایش و مشخص کردن موارد خارج از محدوده مرجع کمک‌کننده باشد؛ اما باید مرز آن روشن باقی بماند: تفسیر آزمایش جای ارزیابی تکاملی کودک را نمی‌گیرد و از روی آزمایش خون نمی‌توان اوتیسم را تشخیص داد یا رد کرد.

این تمایز به‌خصوص برای والدینی مهم است که در اینترنت به دنبال عباراتی مانند «آزمایش اوتیسم» یا «آزمایش خون اوتیسم» می‌گردند.

چه مشکلات دیگری ممکن است شبیه اوتیسم دیده شوند؟

یکی از دلایلی که تشخیص باید توسط متخصص انجام شود این است که بعضی نشانه‌ها اختصاصی اوتیسم نیستند.

برای مثال کودک دارای مشکل شنوایی ممکن است به نام خود پاسخ ندهد و زبانش دیرتر رشد کند. کودکی با اختلال رشدی زبان ممکن است دیر صحبت کند اما ارتباط غیرکلامی و توجه مشترک خوبی داشته باشد. برخی کودکان با تأخیر کلی رشد در چند حوزه به‌طور هم‌زمان تأخیر دارند.

در سنین بالاتر نیز مشکلات توجه، اضطراب، اختلالات زبان اجتماعی یا برخی شرایط دیگر می‌توانند بخش‌هایی از ظاهر بالینی اوتیسم را تقلید کنند یا حتی همراه با اوتیسم وجود داشته باشند.

به همین دلیل سؤال درست برای والدین معمولاً این نیست که «این رفتار حتماً اوتیسم است یا نه؟» بلکه این است که:

«آیا الگوی رشد کودک من به اندازه‌ای متفاوت است که نیاز به ارزیابی تخصصی داشته باشد؟»

این سؤال هم دقیق‌تر است و هم احتمال تأخیر در دریافت کمک مناسب را کمتر می‌کند.

آیا کودک اوتیستیک حتماً هوش پایینی دارد؟

خیر.

یکی از باورهای نادرست قدیمی این است که اوتیسم را مساوی با ناتوانی ذهنی بدانیم. سطح توانایی شناختی افراد اوتیستیک بسیار متنوع است. سازمان جهانی بهداشت نیز اشاره می‌کند که سطح عملکرد ذهنی در افراد اوتیستیک دامنه گسترده‌ای دارد.

بعضی کودکان ممکن است هم‌زمان ناتوانی ذهنی داشته باشند، درحالی‌که برخی دیگر توانایی شناختی متوسط یا بالا دارند. حتی در یک کودک نیز ممکن است مهارت‌ها کاملاً یکنواخت نباشند؛ برای مثال حافظه یا توانایی دیداری بسیار خوبی داشته باشد اما در زبان اجتماعی یا مهارت‌های روزمره به حمایت بیشتری نیاز داشته باشد.

به همین دلیل ارزیابی کودک باید نقاط قوت و نیازهای او را هم‌زمان بررسی کند و صرفاً روی یک برچسب تشخیصی متمرکز نباشد.

آیا اوتیسم درمان می‌شود؟

بهتر است سؤال را کمی متفاوت مطرح کنیم.

اوتیسم یک تفاوت رشدی عصبی است و هدف حمایت‌های درمانی و آموزشی این نیست که شخصیت کودک پاک شود یا کودک مجبور شود کاملاً شبیه دیگران رفتار کند. هدف اصلی این است که مهارت‌های ارتباطی، یادگیری، استقلال و کیفیت زندگی کودک به بهترین سطح ممکن برسد و مشکلاتی که مانع زندگی روزمره او هستند کاهش پیدا کنند.

بسته به نیاز کودک، حمایت می‌تواند شامل گفتاردرمانی، کاردرمانی، برنامه‌های آموزشی و مداخلات رشدی و رفتاری باشد. بعضی کودکان به حمایت گسترده نیاز دارند و برخی دیگر تنها در حوزه‌های مشخصی به کمک احتیاج پیدا می‌کنند.

WHO نیز تأکید می‌کند که مداخلات روانی‌اجتماعی مبتنی بر شواهد می‌توانند مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی را بهبود دهند و بر کیفیت زندگی افراد اوتیستیک و خانواده آنها اثر مثبت داشته باشند.

شروع زودهنگام حمایت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که کودک تأخیر یا مشکل عملکردی مشخصی دارد. حتی در بعضی موارد لازم نیست خانواده برای دریافت خدمات مرتبط با تأخیر گفتار یا رشد، ماه‌ها منتظر نهایی شدن تشخیص اوتیسم بماند.

والدین در خانه باید به چه چیزهایی توجه کنند؟

اگر درباره رشد کودک نگران هستید، تلاش برای «امتحان گرفتن» مداوم از کودک معمولاً اطلاعات خوبی ایجاد نمی‌کند و ممکن است اضطراب خانواده را بیشتر کند.

بهتر است رفتار کودک را در زندگی طبیعی مشاهده کنید.

ببینید وقتی چیزی جالب پیدا می‌کند آیا تلاش می‌کند آن را با شما شریک شود. وقتی کمک می‌خواهد چگونه منظورش را منتقل می‌کند. وقتی شما به چیزی اشاره می‌کنید آیا مسیر نگاهتان را دنبال می‌کند. وقتی می‌خندید یا ناراحت می‌شوید چقدر به حالت صورتتان توجه دارد. چگونه با کودکان دیگر وارد تعامل می‌شود و در برابر تغییر برنامه چه واکنشی دارد.

اگر رفتار خاصی نگرانتان کرده است، ثبت زمان و شرایط وقوع آن یا تهیه چند ویدئوی کوتاه از رفتار طبیعی کودک می‌تواند هنگام مراجعه به متخصص مفید باشد.

مهم‌تر از همه، نگرانی خود را فقط به این دلیل که اطرافیان می‌گویند «فلانی هم تا سه سالگی حرف نمی‌زد» کنار نگذارید.

رشد کودکان با یکدیگر متفاوت است، اما نگرانی والدینی که کودک را هر روز می‌بینند ارزش بررسی دارد. NICE نیز توصیه می‌کند نگرانی والدین و مراقبان درباره رشد یا رفتار کودک جدی گرفته شود، حتی اگر دیگران همان نگرانی را نداشته باشند.

چه زمانی موضوع جدی‌تر است؟

وجود یک رفتار منفرد معمولاً نمی‌تواند اوتیسم را مشخص کند. آنچه احتمال نیاز به بررسی را بیشتر می‌کند ترکیبی از تفاوت‌های اجتماعی، ارتباطی و رفتاری است.

مثلاً کودکی که فقط دیر حرف می‌زند اما برای ارتباط از نگاه، اشاره، حالت چهره و بازی اجتماعی به‌خوبی استفاده می‌کند، شرایط متفاوتی با کودکی دارد که علاوه بر تأخیر گفتار، به نام خود نیز کم پاسخ می‌دهد، توجه مشترک محدودی دارد، رفتارهای تکراری نشان می‌دهد و با تغییرات کوچک بسیار آشفته می‌شود.

در مقابل، اگر کودک مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است، موضوع را جدی‌تر در نظر بگیرید و ارزیابی را عقب نیندازید.

آیا باید برای تشخیص صبر کنیم تا کودک بزرگ‌تر شود؟

در گذشته خانواده‌ها گاهی توصیه‌هایی مانند «تا سه سالگی صبر کنید» یا «پسرها دیرتر حرف می‌زنند» می‌شنیدند. چنین نسخه‌های کلی می‌توانند در بعضی کودکان باعث تأخیر غیرضروری در ارزیابی شوند.

AAP اعلام می‌کند اوتیسم می‌تواند در سنین پایین، حتی حوالی ۱۸ ماهگی، قابل شناسایی باشد و به همین دلیل غربالگری اختصاصی در ۱۸ و ۲۴ ماهگی را توصیه می‌کند.

این بدان معنی نیست که تمام کودکان در ۱۸ ماهگی حتماً تشخیص قطعی می‌گیرند. بلکه یعنی برای شروع بررسی، مشاهده رشد و ارائه حمایت در صورت نیاز، لازم نیست چند سال صبر کرد.

جمع‌بندی؛ از یک علامت نترسید، اما یک الگو را نادیده نگیرید

کم بودن ارتباط چشمی، تأخیر گفتار، پاسخ ندادن به نام، تنهایی بازی کردن یا مرتب کردن اسباب‌بازی‌ها هرکدام می‌توانند والدین را به فکر اوتیسم بیندازند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیستند.

در اوتیسم معمولاً باید به یک الگوی پایدار از تفاوت در ارتباط و تعامل اجتماعی در کنار رفتارها، علایق یا واکنش‌های محدود و تکراری توجه کرد.

حتی در همین چارچوب نیز دو کودک اوتیستیک می‌توانند بسیار متفاوت باشند.

اگر احساس می‌کنید رشد ارتباطی، زبانی یا اجتماعی فرزندتان با همسالان تفاوت قابل‌توجهی دارد، بهترین کار مقایسه مداوم او با کودکان دیگر یا جست‌وجوی بی‌پایان علائم در اینترنت نیست. موضوع را با متخصص کودکان مطرح کنید و در صورت نیاز ارزیابی تکاملی انجام دهید.

شناخت زودتر نیازهای کودک قرار نیست برچسبی بر او بزند؛ قرار است مشخص کند کودک در چه زمینه‌هایی توانمند است و در چه زمینه‌هایی می‌توان زودتر به او کمک کرد.

سؤالات متداول درباره علائم اوتیسم در کودکان

اولین علامت اوتیسم در کودک چیست؟

یک علامت واحد به‌عنوان اولین علامت همه کودکان وجود ندارد. در برخی کودکان تفاوت در ارتباط اجتماعی و پاسخ به نام زودتر جلب توجه می‌کند، در بعضی تأخیر گفتار و در برخی دیگر استفاده کم از اشاره و توجه مشترک. تشخیص براساس مجموعه‌ای از ویژگی‌ها و روند رشد انجام می‌شود.

آیا دیر حرف زدن کودک نشانه اوتیسم است؟

دیر حرف زدن می‌تواند در اوتیسم دیده شود اما به‌تنهایی اوتیسم را نشان نمی‌دهد. مشکلات شنوایی، اختلالات رشدی زبان و تفاوت‌های فردی در رشد نیز می‌توانند باعث تأخیر گفتار شوند. نحوه ارتباط غیرکلامی کودک، اشاره کردن، توجه مشترک و تعامل اجتماعی نیز باید بررسی شود.

آیا ارتباط چشمی کم حتماً نشانه اوتیسم است؟

خیر. بعضی کودکان خجالتی، مضطرب یا حواس‌پرت نیز تماس چشمی کمتری دارند. در ارزیابی اوتیسم متخصص فقط تعداد دفعات نگاه کردن را بررسی نمی‌کند؛ بلکه نحوه استفاده کودک از نگاه برای ارتباط و شریک کردن توجه با دیگران اهمیت دارد.

آیا کودک اوتیستیک به پدر و مادر وابسته نمی‌شود؟

خیر. کودکان اوتیستیک می‌توانند دلبستگی عمیقی به والدین و اعضای خانواده داشته باشند. ممکن است شیوه نشان دادن محبت یا درخواست ارتباط آنها با دیگر کودکان متفاوت باشد.

آیا کودکی که حرف می‌زند می‌تواند اوتیسم داشته باشد؟

بله. بعضی کودکان اوتیستیک زبان گفتاری بسیار خوبی دارند و حتی ممکن است دایره لغات بالایی داشته باشند، اما در مکالمه رفت‌وبرگشتی، فهم نشانه‌های اجتماعی، ایجاد رابطه یا انعطاف‌پذیری مشکل داشته باشند.

آیا اوتیسم با آزمایش خون مشخص می‌شود؟

خیر. در حال حاضر آزمایش خون برای تشخیص اوتیسم وجود ندارد. تشخیص براساس تاریخچه رشد، رفتار و ارزیابی تخصصی انجام می‌شود. آزمایش‌های پزشکی فقط در شرایط خاص برای بررسی مسائل همراه یا تشخیص‌های دیگر درخواست می‌شوند.

غربالگری اوتیسم در چه سنی انجام می‌شود؟

آکادمی اطفال آمریکا غربالگری اختصاصی اوتیسم را برای همه کودکان در ۱۸ و ۲۴ ماهگی توصیه می‌کند و پایش رشد باید در تمام ویزیت‌های سلامت کودک ادامه داشته باشد. در صورت وجود نگرانی، ارزیابی می‌تواند خارج از این سنین نیز انجام شود.

آیا اوتیسم در دختران دیرتر تشخیص داده می‌شود؟

در برخی دختران ویژگی‌های اوتیسم ممکن است کمتر آشکار باشد یا با راهبردهای اجتماعی پنهان شود. NICE نیز هشدار می‌دهد که اوتیسم می‌تواند در دختران کمتر شناسایی شود. بنابراین داشتن گفتار خوب یا برخی روابط اجتماعی، به‌تنهایی احتمال اوتیسم را رد نمی‌کند.

اگر کودک مهارتی را از دست بدهد چه کنیم؟

از دست دادن مهارت‌های زبانی، اجتماعی یا حرکتی که کودک قبلاً کسب کرده است باید جدی گرفته شود. بهتر است بدون انتظار طولانی برای ارزیابی پزشکی و تکاملی مراجعه شود، زیرا پسرفت می‌تواند علل مختلفی داشته باشد.